آنچه در این مقاله خواهید خواند:
ارتباط تیروئید و کبد
غده تیروئید و کبد دو ارگان حیاتی با ارتباط بسیار نزدیک و متقابل هستند. غده تیروئید، سوخت و ساز بدن را از طریق تولید هورمونها تنظیم میکند و کبد در فعال سازی و تبدیل این هورمونهای تیروئیدی به شکل قابل استفاده (T3) نقش کلیدی دارد. همچنین کبد در پاکسازی و دفع هورمونهای تیروئید پس از انجام وظیفه در بدن دخیل است. به دلیل این وابستگی پیچیده، سلامت یکی از این ارگانها مستقیماً بر عملکرد دیگری تأثیر میگذارد. اختلال در عملکرد تیروئید (به ویژه کم کاری تیروئید) میتواند باعث اختلال در سوخت و ساز چربیهای کبد شده و به تجمع چربی و کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) منجر شود و برعکس. نارسایی شدید کبدی نیز میتواند بر تنظیم هورمونهای تیروئید اثر منفی بگذارد.
آشنایی با کم کاری تیروئید و کبد چرب
پیش از بررسی جزئیات ارتباط این دو بیماری که بر سلامت متابولیک بدن تأثیر منفی میگذارند، بهتر است ابتدا با هر یک از آنها آشنا شویم.
کم کاری تیروئید (Hypothyroidism)
کم کاری تیروئید، اصطلاح پزشکی برای غده تیروئید کم کار است. این غده پروانهای شکل در جلوی گردن قرار دارد و مسئول ترشح هورمونهایی است که به رشد و نمو و تنظیم سوخت و ساز (متابولیسم) بدن کمک میکنند. در کم کاری تیروئید، بدن به اندازه کافی هورمون تیروئید ندارد. هرچند ممکن است علائم آن بلافاصله ظاهر نشود؛ اما کمبود طولانی مدت هورمونهای تیروئید به مرور زمان به بروز مشکلاتی جدی مانند بیماریهای قلبی، کلسترول بالا یا سایر نگرانیهای سلامتی منجر میشود.
کبد چرب (Fatty Liver)
کبد چرب یک اصطلاح کلی برای وضعیتی است که در آن انباشت چربی در سلولهای کبد، از حد طبیعی (۵ تا ۱۰ درصد وزن کبد) فراتر میرود. این بیماری به دو دسته اصلی تقسیم میشود: نوع الکلی و نوع غیرالکلی. شایعترین نوع آن که به طور مستقیم با چاقی، دیابت و مشکلات سوخت و ساز بدن مرتبط است، بیماری کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) نام دارد. این بیماری دارای چهار مرحله پیشرفت است که عبارتاند از:
- استئاتوز (تجمع چربی ساده)
- استئاتوهپاتیت (التهاب)
- فیبروز (اسکار خفیف)
- سیروز (اسکار شدید و آسیب دائمی)
آیا کم کاری تیروئید باعث کبد چرب میشود؟
بله. پژوهشها شواهد محکمی از ارتباط میان کم کاری تیروئید و کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) ارائه میدهند و کم کاری تیروئید را به عنوان یک علت مستقل برای NAFLD در برخی افراد معرفی میکنند. این شواهد آنقدر قوی هستند که متخصصان یک دسته بندی بیماری جدید در NAFLD ایجاد کردهاند که به آن کبد چرب غیرالکلی ناشی از تیروئید (Hypothyroidism-induced NAFLD) یا (HIN) گفته میشود.
بیشتر بخوانید:
ریسک فاکتور مستقل و دوطرفه
کم کاری تیروئید آشکار (Overt) و کم کاری تیروئید تحت بالینی (Subclinical) هر دو به عنوان عوامل خطر مستقل برای NAFLD در نظر گرفته میشوند. در واقع کم کاری تیروئید (در هر دو شکل آشکار و تحت بالینی) در بیماران مبتلا به NAFLD در مقایسه با جمعیت عمومی بسیار شایعتر است. تقریباً ۱۷ درصد از افراد مبتلا به NAFLD دچار کم کاری تیروئید هستند. نکته جالب توجه آن است که بر اساس تحقیقات، هرچه سطح هورمون محرک تیروئید (TSH) بالاتر باشد، خطر ابتلا به NAFLD نیز بیشتر است. این ارتباط دو طرفه است؛ مطالعات متعدد نشان دادهاند که بیماران مبتلا به کم کاری تیروئید، ۷/۲ برابر بیشتر در معرض خطر ابتلا به کبد چرب غیر الکلی (NAFLD) و نوع التهابی آن (NASH) قرار دارند.
مکانیسمهای ارتباط کم کاری تیروئید و کبد چرب
در حالی که متخصصان همچنان در حال بررسی پیچیدگیهای این رابطه هستند، نظریههایی درباره ارتباط میان این دو بیماری وجود دارد:
- اختلال در متابولیسم چربی: هورمونهای تیروئید برای عملکرد و سوخت و ساز کبد ضروری هستند. سطوح ناکافی این هورمونها، تجمع چربی در کبد را افزایش میدهد و با مختل کردن توانایی کبد برای تجزیه چربیها، ریسک NAFLD را بالا میبرد.
- مقاومت به انسولین: کم کاری تیروئید خطر ابتلا به مقاومت به انسولین و اختلال در متابولیسم گلوکز را افزایش میدهد. این عوامل، در مجموع ریسک ابتلا به کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) را بالا میبرند.
- افزایش چربیهای خون: کم کاری تیروئید، ریسک اختلال در پردازش چربی را افزایش میدهد. تا ۹۰ درصد از بیماران کم کاری تیروئید دارای چربیهای غیرطبیعی سرم از جمله کلسترول بالا و تریگلیسیرید بالا هستند؛ که تمام این موارد عوامل خطر شناختهشده برای NAFLD محسوب میشوند.
- افزایش وزن: کم کاری تیروئید، ریسک اضافه وزن یا چاقی (از عوامل خطر NAFLD ) را افزایش میدهد. وزن بیماران مبتلا به کم کاری تیروئید، به طور متوسط ۱۵ تا ۳۰ درصد بیشتر از وزنی است که در حالت عملکرد کاملاً طبیعی تیروئید داشتهاند.
علائم کبد چرب ناشی از کم کاری تیروئید
بیماری کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) در مراحل اولیه معمولا هیچ علامتی ندارد. در واقع ممکن است سالها هیچ نشانهای را تجربه نکنید و تنها زمانی متوجه کبد چرب شوید که برای بررسی سایر مشکلات سلامتی تحت آزمایش قرار میگیرید.
اگرچه علائم کبد چرب به ندرت در مراحل اولیه ظاهر میشوند؛ اما در صورت بروز ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- ناراحتی یا درد مبهم در ناحیه بالا و سمت راست شکم
- گیجی یا سردرگمی
- خستگی
- ضعف
- کاهش وزن (غالبا در مراحل پیشرفتهتر یا شدیدتر کبد چرب)
از طرف دیگر، کم کاری تیروئید نیز علائم خاص خود را دارد؛ مانند خستگی، افسردگی، درد و سفتی در مفاصل و ضعف عضلانی. ممکن است علائم کم کاری تیروئید را زودتر از علائم کبد چرب احساس کنید یا علائم هر دو بیماری با یکدیگر همپوشانی داشته باشند و این همپوشانی، تشخیص را پیچیدهتر سازد.
روشهای تشخیص کبد چرب ناشی از کم کاری تیروئید
نخستین گام در فرآیند تشخیص، مراجعه به پزشک متخصص برای انجام معاینه فیزیکی است. در طول این معاینه، پزشک به دنبال نشانههایی از مقاومت به انسولین، بزرگ شدن کبد یا علائم بالینی سیروز خواهد بود. همچنین سوابق پزشکی و علائم شما را به دقت بررسی میکند.
آزمایشهای تکمیلی برای تأیید تشخیص
پزشک متخصص برای تأیید تشخیص و ارزیابی میزان آسیب معمولا آزمایشهای زیر را تجویز میکند:
- آزمایش خون: برای بررسی افزایش سطح آنزیمهای کبدی مانند آلانین آمینوترانسفراز (ALT) و آسپارتات آمینوترانسفراز .(AST)
- تستهای تصویربرداری: شامل سونوگرافی، سی تی اسکن و ام آر آی که برای مشاهده تجمع چربی در کبد یا هرگونه علائم آسیب مورد استفاده قرار میگیرند. الاستوگرافی نیز یکی دیگر از روشهای تصویربرداری است که به طور خاص برای تشخیص میزان فیبروز (بافت اسکار) کبد به کار میرود.
- بیوپسی: نمونه برداری از بافت کبد برای تعیین دقیق میزان آسیب کبدی یا برای رد کردن سایر بیماریهای احتمالی کبد انجام میشود.
درمان کبد چرب ناشی از کم کاری تیروئید
در حال حاضر هیچ داروی قطعی و تأییدشدهای توسط سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای درمان مستقیم کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) وجود ندارد. با این حال کبد چرب ناشی از کم کاری تیروئید (HIN) با ترکیبی از تنظیم هورمون و تغییر سبک زندگی مدیریت میشود. به طور کلی، رویکردهای درمانی و مدیریتی برای کبد چرب ناشی از کم کاری تیروئید شامل موارد زیر هستند:
درمان هدفمند کم کاری تیروئید
مدیریت کم کاری تیروئید زمینهای، اولین و حیاتیترین گام در درمان HIN است. کبد چرب ناشی از کم کاری تیروئید بهطور خاص داروی مشخصی ندارد؛ بلکه بیماری اصلی یعنی کم کاری تیروئید با مصرف لووتیروکسین (هورمون مصنوعی (T4 که هورمون کمبود یافته را جایگزین میکند، مدیریت میشود. شواهد معتبر نشان میدهند که تشخیص و درمان زودهنگام کم کاری تیروئید میتواند به پیشگیری از توسعه و پیشرفت NAFLD کمک کند. حتی یک مطالعه نشان داده است که ۱۵ ماه درمان با لووتیروکسین در بیماران مبتلا به کم کاری تیروئید تحت بالینی و NAFLD، شیوع کبد چرب را تقریباً به نصف کاهش داده است.
تغییرات سبک زندگی
تغییر در شیوه زندگی برای اغلب افراد، بهترین راه کاهش علائم یا بهبود کبد چرب است. کارشناسان سلامتی، موارد زیر را به عنوان اولین گامهای درمانی توصیه میکنند:
- کاهش وزن: رسیدن به وزن سالم، مهمترین عامل در بهبود کبد چرب است.
- رژیم غذایی: کاهش شدید مصرف غذاها و نوشیدنیهای حاوی فروکتوز بالا و همچنین محدود کردن مصرف کربوهیدراتها.
- کاهش مصرف الکل: محدود یا قطع کردن مصرف الکل.
- فعالیت بدنی: پرداختن به فعالیتهای بدنی منظم.
داروهای کمکی و تحقیقات آتی
درمان NAFLD معمولاً نیازمند یک رویکرد ترکیبی است که شامل موارد زیر نیز میشود:
- داروهای کاهش دهنده چربی: مصرف داروهایی که سطح کلسترول و یا تریگلیسیرید را کاهش میدهند.
- داروهای کنترل قند خون: مصرف داروهایی برای درمان مقاومت به انسولین، کاهش قند خون و کنترل بهتر دیابت یا پیش دیابت.
- نقش دوز پایین هورمون تیروئید: شواهد متعدد نشان میدهند که حتی استفاده از دوز پایین هورمون تیروئید جایگزین میتواند برای بیماران NAFLD با عملکرد طبیعی تیروئید نیز مفید باشد؛ بهطوریکه در یک مطالعه ۱۶ هفتهای، کاهش قابل توجهی در چربی کبد این بیماران مشاهده شد.
- افق جدید درمانی: داروهای خوراکی جدید برای درمان NAFLD ناشی از تیروئید در حال توسعه هستند. یک داروی جدید به نام «رسمتیروم (Resmetirom)» که یک آگونیست انتخابی گیرنده هورمون تیروئید است، در مراحل کارآزمایی بالینی نتایج امیدوارکنندهای را برای درمان NASH و پیشگیری از پیشرفت آن به سیروز نشان داده است.
توصیهها و اقدامات پیشگیرانه برای بیماران
این بخش، یک راهنمای جامع شامل توصیههای عملی و اقدامات لازم را برای دو گروه اصلی بیماران یعنی افراد مبتلا به کم کاری تیروئید و افراد تشخیص داده شده با کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) ارائه میدهد.
اگر کم کاری تیروئید دارید:
اگر مبتلا به کم کاری تیروئید هستید، تنظیم بهینه درمان تیروئید را به عنوان نقطه شروعی برای پیشگیری از NAFLD در نظر بگیرید. همچنین با همکاری پزشکتان به مقابله با مقاومت به انسولین و افزایش وزن که جزء عوامل خطر مهم NAFLD هستند، بپردازید. اگر در آزمایشهای خون، نتایج غیرطبیعی عملکرد کبد و همچنین یک یا چند نشانگر سندروم متابولیک دارید، باید از نظر احتمال ابتلا به NAFLD ارزیابی شوید؛ زیرا مداخله زودهنگام میتواند از پیشرفت بیماری کبد چرب جلوگیری کند.
اگر کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) دارید:
از هر شش بیمار مبتلا به NAFLD، یک نفر دچار کم کاری تیروئید تحت بالینی یا مرزی است. به همین خاطر کارشناسان معتقدند که شناسایی زودهنگام بیماران در معرض خطر از اهمیت بالایی برخوردار است؛ زیرا درمان کم کاری تیروئید ممکن است خطر NAFLD و عوارض احتمالی آن را کاهش دهد. متأسفانه بسیاری از پزشکان ارتباط بین اختلال تیروئید و NAFLD را نادیده میگیرند و فرصت رسیدگی به یک علت زمینهای قابل درمان را از دست میدهند. بنابراین اگر NAFLD دارید، با آشنایی با علائم کم کاری تیروئید و انجام منظم غربالگری و ارزیابی تیروئید، وضعیت سلامتی خود را پیگیری کنید.
لزوم درمان تیروئید در بیماران NAFLD
بسیاری از متخصصان توصیه میکنند بیمارانی که دچار NAFLD هستند و شواهدی از کم کاری تیروئید (حتی خفیف) دارند، مصرف داروهای تیروئید را شروع کنند؛ زیرا درمان میتواند خطر و پیشرفت NAFLD را در این بیماران کاهش دهد.
حرف آخر
بیماری کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) شایعترین بیماری کبدی در سطح جهان است که تقریباً یک چهارم جمعیت را تحت تأثیر قرار میدهد. هورمونهای تیروئید (T3،T4 و TSH) نقش اساسی در تنظیم سنتز اسیدهای چرب، کلسترول و متابولیسم کربوهیدراتها در کبد ایفا میکنند. بررسیهای متعدد نشان میدهند که کم کاری تیروئید، یک ریسک فاکتور مهم برای ابتلا به کبد چرب غیرالکلی است تشخیص و درمان زودهنگام کم کاری تیروئید همراه با تغییراتی در رژیم غذایی و سایر شیوههای زندگی به پیشگیری از توسعه و پیشرفت NAFLD کمک میکند. همچنین شواهد روشنی وجود دارد که درمان کم کاری تیروئید، برخی از شرایط کبدی از جمله کبد چرب ناشی از تیروئید (HIN)را به طور قابلتوجهی بهبود میبخشد.
بدون دیدگاه